کوه صفه

کوه صفه

درباره کوه صفه

مجموعه ارتفاعات کوه صفه با بلندترین نقطه ارتفاع ۲۲۵۷ متر در جنوب غربی اصفهان واقع است . این کوه از شمال به جاده کمربندی از غرب به کوههای تخت رستم و دره خان از شرق به شهرک ها و مجتمع های مسکونی و از جنوب به اراضی باز و خط آهن منتهی می شود.

در دامنه کوه صفه، چشمه‌ای به نام «چشمه درویش» و دویست متر بالاتر از آن «چشمه گل زرد» قرار دارد.

کوه صفه از محل چشمه درویش که سنگ کوه از خاک جدا گشته و دامنه کوه محسوب می‌شود در سمت غرب، به فضای سنگی مسطحی (صفه) منتهی می‌گردد که کوه به همین جهت «صفه» نامیده شده است. قبلاً در این محل چهار طاقیهایی ساخته بودند که چشمه‌های آب و درختهای چنار چشم‌انداز مصفایی به آن می‌داده است. در آن حوالی سنگاب بزرگی نیز بود که آب سرد آن از برفابهای قله تأمین می‌شد.

بالاتر از این محل، با عبور از چند پیچ و خم، قله کوه نمودار می‌شود. در سمت چپ کوه یک سلسله تپه‌های کوچک و بزرگ به نام هزار دره قرار گرفته که جاده شیراز از وسط آن می‌گذرد. این تپه‌ها دارای خاک سرخ است که جهت زینت و رنگ‌آمیزی عمارات به کار می‌رود. بعد از این تپه‌ها به طرف شرق، کوههای کلاه قاضی قرار دارد. در سمت غرب کوه صفه نیز شاه کوه قرار گرفته و پس از آن بلوک لنجان آغاز می‌گردد. در دامنه‌های مرتفع کوه صفه، قلعه‌هایی وجود داشته که دیواره آنها عموماً‌ از سنگ و بسیار مستحکم بوده، و از آنها برای دفاع استفاده می‌شده است. مهمترین آنها به نام قلعه دیو معروف بوده که ویرانه‌های آن هنوز باقی است. در مغرب دامنه کوه صفه، عمارت قلعه مانند دیگری وجود داشته که با خشتهای بزرگ به اضلاع نیم متر ساخته شده و به نام تخت رستم معروف بوده است. زیرا بنابر باورهای مردم، جنگ اسکندر و دارا در آنجا اتفاق افتاده است. اما برخی صاحب‌نظران آن را آتشگاه می‌دانند. قله کوه صفه از سطح زمین ۵۹۰ متر ارتفاع دارد.

کوهستان صفه که تا چند دهه پیش به صورت عنصری مجزا و با فاصله از شهر قرار داشت اینک با توسعه شهر به طرف جنوب کاملا به شهر متصل شده و بخشی از آن به پارک کوهستانی و محل تفرج شهروندان تبدیل شده است.

فضای سبز کوه صفه که در حال حاضر عرصه ای به مساحت ۱۰۰ هکتار را تبدیل به منظره ای سبز کرده است در قسمتهای دامنه کوه قرار دارد و به عنوان پارک کوهستانی و بخشهایی از آن شکل پارک جنگلی دارد روزانه پذیرای جمع کثیری از طبیعت دوستان و گردشگران است .

از جمله نقاط مشهور در کوه صفه قلعه شاهدژ یا شاه دز می باشد که به قلعه دیو نیز معروف است و به عنوان هسته مرکزی پارک کوهستانی صفه است و چشمه های موجود از جمله چشمه پاچنار و خاجیک به عنوان قلب تپنده این مجموعه اند که با وجود درختان کهنسال همچون نگینی زیبا می درخشد.

تحولات تاریخی کوهستان صفه

کوهستان صفه در دوران باستان

اصفهان همان طور که از ریشه نام آن «سپاهان» بر می‌آید در دوران ساسانیان مقر سپاهیان «ولیعهد نشین» بوده است و وجود برخی آثار به جا مانده مثل آتشگاه و گورهای زرتشتیان بر این امر گواهی می دهد.

با توجه به این زمینه تاریخی و برخی شواهد عینی احتمال قوی این است که کوه صفه از زمانهای خیلی دور به عنوان پایگاه و پناهگاه مورد استفاده مردم بوده است. شیوه ساخت و معماری قلعه کوه صفه به سایر قلعه‌های دوران ساسانی شباهت دارد. وجود حفره‌های سنگی در اطراف کوه صفه یادآور «استودان‌ها» (استخوان دانهای) زرتشتی است که در بسیاری از نواحی باستانی ایران مشاهده می‌شود. همچنین بعید نیست که برخی از بقایای ویران شده موجود در کوه صفه متعلق به بنای آتشکده باشد.

کوهستان صفه در قرون میانه اسلامی

در کتابهای معتبر تاریخی مربوط به قرون میانه اسلامی مثل «تاریخ ابن اثیر» «تاریخ راوند» و «تاریخ جهانگشای جوینی» شرحهای مبسوطی راجع به مبارزات دولت سلجوقی، که سنی مذهب و طرفدار خلفای بغداد بودند با پیروان فرقه شیعه اسماعیلیه در اصفهان آمده است که به کوهستان صفه و قلعه آن مربوط می‌شود. با تاسیس دولت سلجوقی در ایران، شهر اصفهان به عنوان پایگاه اصلی آن روز رو به توسعه نهاد و در عین حال در کانون کشاکش سیاسی و نظامی قرار گرفت از جمله حوادث مهم دوران سلجوقی که به طور مستقیم با سرگذشت کوهستان صفه ارتباط پیدا می‌کند، بالا گرفتن جنبش اسماعیلیه در منطقه اصفهان و بازسازی قلعه «شاهدز» در کوه صفه و جنگ طولانی اسماعیلیان با دولت سلجوقی است ماجرای تسلط اسماعیلیه بر کوه صفه و سرانجام بدفرجام آنان یکی از حوادث شگرف و شگفت تاریخ ایران، به طور عام و داستانی پرمخاطره برای منطقه اصفهان و کوه صفه، به طور خاص به شمار می‌رود.

وقتی ملکشاه سلجوقی در سال ۴۸۵ هجری قمری درگذشت میان فرزندان او (برکیارق، محمود و محمد) بر سر سلطنت اختلاف و نزاع درگرفت که باعث تضعیف دولت سلجوقی گردید.

در این شرایط، یکی از معتقدان و فعالان اسماعیلی در اصفهان به نام «احمدابن عطاش» به شیوه زیرکانه با فرمانده قلعه شاهدز طرح دوستی ریخت و آنجا را به تصرف خود و مریدانش درآورد. آنان با تقویت استحکامات نظامی کوه صفه در سراسر اراضی اطراف مسلط شدند و باج و خراج آنها را در اختیار خود گرفتند. از این رهگذر سالهای طولانی جنگ و هراس و خونریزی در منطقه حاکم شد و قلعه شاهدز و فدائیان اسماعیلی شهرت وسیع پیدا کردند. اما مدتی بعد که سلطان محمد سلجوقی سلطنت و قدرت خود را تثبیت کرد، تصمیم به قلع و قمع اسماعیلیان گرفت. او در سال ۵۰۰ هجری تمام کوهستان صفه را به محاصره درآورد و پس از ماه ها مناقشه دینی و سیاسی و زد و خورد سرانجام قلعه را فتح کرد و باقیمانده ساکنان و جنگجویان قلعه را کشت و رهبران آنان را به اسارت درآورد.

کوهستان صفه در دوره صفویه

در دوره صفویه با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت کشور و تبدیل آن به یک شهر مهم سیاسی و اقتصادی و پرشکوه، اهمیت نظامی و دفاعی آن کاهش پیدا کرد و برعکس بر نقش معماری، هنری و فرهنگی آن افزوده شد. در این دوره برخی از نقاط خوش منظره کوه صفه مورد بازسازی قرار گرفت و مسیرهای ارتفاعی و دسترسی جدید میان آنها و شهر احداث گردید. در زمان شاه سلیمان صفوی یا شاه صفی دوم ( ۱۱۰۶ – ۱۰۷۷) در محل یکی از چشمه‌های دامنه کوه صفه که امروزه به چشمه پاچنار معروف است بنایی برای تفریح و گردش درباریان ساخته شد که به نام (تخت سلیمان) خوانده شده است. برخی از جهانگردان و سفرنامه نویسان دوره صفوی از این بنا یاد کرده و به معرفی آن پرداخته که حکایت از شهرت و اهمیت این بنا در آن روزگار می‌کند.

ـ انگلبرت کمپفر ( Engelbert Kampher ) ( ۱۷۱۶ – ۱۶۵۱ م )

سیاح، طبیعی‌دان و پزشک آلمانی که به عنوان منشی و پزشک همراه با سفیر سوئد بارها به ایران سفر کرد و سفرنامه‌ای مفصل درباره مشاهدات خود همراه با نقشه‌ها و تصاویر متعدد انتشار داد. از جمله شرح و تصویری از بنای تخت سلیمان (پاچنار) در زمان خود شاه سلیمان تهیه کرده است که با توجه به ویران شدن اصل بنا امروزه بسیار ارزشمند است.

ـ کورنلیس دوبروین ( Cornelis deBrruyn ) ( ۱۷۲۷-۱۶۵۲)

سیاح و نقاش هلندی که در سالهای ( ۱۷۰۱ تا ۱۷۰۳ ) به ایران و اصفهان سفر کرد و سفرنامه‌ای مشروح و مصور از سرزمین، مردم و آثار ایران به چاپ رسانید. او حدود شانزده سال بعد از کمپفر تصویر دیگری از بنای تخت سلیمان ارائه داده است .

ـ وارطانیس یوزوکچیان ( Vardanes usukjian )

خلیفه و پیشوای روحانی ارمنی که در سال ۱۸۴۴ (دوره قاجار) به ایران و اصفهان سفر کرد و سفرنامه‌ای با عنوان وصف بناهای مشهور اصفهان در سال ۱۸۵۴ در شهر قسطنطنیه به چاپ رسانید. او ضمن ارائه تصویری از بنای تخت سلیمان وضع آن را تشریح کرده است.

منابع و جاذبه های ورزشی ـ تفریحی- طبیعی

کوهستان صفه به دلیل نزدیکی به شهر اصفهان و برخورداری از ارتفاع مناسب و تنوع پستی و بلندیهای آن امکانات بسیار خوبی برای فعالیتهای ورزشی تفریحی مثل پیاده‌روی، تپه نوردی، کوهنوردی و سنگ‌نوردی فراهم آورده است. به ویژه در دوره اخیر به دلیل توسعه شهرنشینی جدید و رشد نیازهای ورزشی و تفرجی، عملکرد ورزشی کوهستان صفه به نحو وسیعی افزایش پیدا کرده است.

یکی از ویژگیهای مهم کوهستان صفه وجود صخره‌های عظیم و بلند در نقاط مختلف آن است که از نظر کوهنوردی تخصصی و آموزش سنگ نوردی، امکان بسیار خوبی برای گسترش ورزش کوهنوردی در منطقه اصفهان به وجود آورده است. در سالهای اخیر با تبدیل کافه خاچیک به پناهگاه و پایگاه کوهنوردی و اصلاح مسیرهای دشوار، خدمات مربوط به فعالیتهای کوهنوردی بهبود نسبی پیدا کرده است.

۱- تله کابین صفه :

تله کابین صفه در ۲ خط طراحی شده است. خط اول آن از بزرگراه شهدای صفه تا گردنه باد با طول ۱۸۵۰ متر و ۵۰ کابین ۴ نفره که امکان بازدید از بام اصفهان را برای بازدیدکنندگان فراهم می آورد و مناظر کوه صفه نظیر قلعه شاهدز ، دیدنی های اطراف شهر و تنگه گردنه باد از جاذبه های طبیعی این مسیر به شمار می رود و خط دوم آن از گردنه باد به سمت قله شاهدژ با طول ۶۵۰ متر و ۶ پایه میانی می­باشد.

علاوه بر این امکاناتی نظیر رستوران، کافی شاپ، شهربازی ویژه کودکان و بزرگسالان و مرکز بولینگ اصفهان با ظرفیت ۱۰خط بازی جهت اوقات فراغت بازدیدکنندگان در ایستگاه های تله کابین موجود است.

آدرس : بزرگراه شهدای صفه – کوه صفه
تلفن: ۳۶۶۹۳۹۳۲

-۲بولینگ اصفهان :

این مرکز با مساحتی حدود ۱۰۰۰ مترمربع و ۱۰ خط بازی همه روزه پذیرای مشتاقان این ورزش مفرح می باشد

آدرس : اتوبان شهدای صفه – کوه صفه – کنار تله کابین

تلفن: ۳۶۶۹۳۹۴۷
ساعات بازدید : ۹ تا ۲۳

۳- پارک بادی صفه :
آدرس : اتوبان شهدای صفه – کوه صفه

۴- باغ وحش صفه :

آدرس : اتوبان شهدای صفه – کوه صفه – باغ وحش صفه
تلفن: ۳۶۷۳۱۵۶۶

-۵رستوران فراز صفه : ۳۶۶۹۳۹۴۱

۶- رستوران زاگرس : ۴-۹۵۰۱۶۰۰۱

منابع و جاذبه های تفرج جمعی و پیک نیک

وجود امکانات فضای سبز متنوع، برکه‌های آب و آب نماها، وجود فضاهای باز برای اطراق و آشپزی، وجود امکانات مختلف برای بازیهای جمعی و پیاده‌روی، گشت و تماشا این مکان را به محلی برای تفریح و تفرج مردم تبدیل نموده است.

منابع و جاذبه های طبیعی

کوه صفه با دارا بودن ارتفاع ۲۲۴۱ متر و موقعیت استقرار چسبیده به شهر و اشراف کامل آن به رودخانه و جلگه سرسبز زاینده‌رود و پیکره شهر اصفهان دارای شرایط استثنایی و منحصر به فردی است که از نظر چشم انداز شهری، طراحی محیطی و توسعه گردشگری اهمیت دارد. کوه صفه به عنوان یک نشانه بزرگ شهری عمل می‌کند که از یک طرف، از تمام نقاط شهر قابل مشاهده است و از طرف دیگر بهترین امکان را برای تماشای چشم انداز زیبا و رنگارنگ کل شهر اصفهان در اختیار می‌گذارد.

چشمه درویش ( خاچیک)

در فاصله صدمتری شرق چشمه پاچنار، چشمه‌ای در ارتفاع تقریبی ۱۹۰۰ متر وجود دارد که چشمه درویش نام دارد که از نقاط جاذب کوه صفه و از تفرجگاه‌های قدیمی محسوب می‌شود. این چشمه به دلیل شرایط طبیعی (داشتن آب و سبزه در شکم یک حفره سنگی بزرگ) و هم به دلیل موقعیت استقرار در فاصله و مکان مناسب (بین پارک صفه و قله کوه) مکانی پرجاذبه و استراحتگاهی آرام بخش برای عموم استفاده‌کنندگان از کوهستان صفه محسوب می‌شود.

کهن‌ترین ماخذی که به این چشمه اشاره دارد سفرنامه تاورینه جهانگرد فرانسوی که در زمان شاه عباس دوم در فاصله ( ۱۶۶۸ – ۱۶۳۲ ) شش سفر در اصفهان داشته وی در توصیفی که از کوه صفه دارد اشاره می‌کند. (در طرف شرق، یک غاری در سنگ دیده می‌شود که دست طبیعت و صنعت هر دو در ایجاد آن شرکت داشته‌اند. یک چشمه آب بسیار خوب از آن بیرون می آید و درویشی هم در آنجا منزل دارد.) که نام چشمه درویش برگرفته از حضور درویشی در این منطقه می‌باشد و نام خاجیک برگفته از نام یک ارمنی است که حدود شصت سال پیش در این مکان کافه‌ای دایر و سالها اداره می‌کرده است.

چشمه چاه درویش

چشمه چاه درویش در ارتفاع ۱۸۰۰ متری در فاصله تقریباً ۷۰۰ متری چشمه درویش قرار دارد. از آنجا که سطح این چشمه از اطراف آن پائین‌تر است و هیچوقت آب آن جاری نمی‌شده و نیز به دلیل این که حتی در اوقاتی که آب چشمه پاچنار و چشمه درویش خشک می‌شده این چشمه آب اندکی داشته است که بتوان ظرفی را آب کرد. به چشمه چاه درویش مشهور شده است به این چشمه به واسطه این که در زمینی آهکی قرار دارد، بعضی از کوهنوردان چشمه گچی هم می‌گویند.

گردنه باد

در امتداد هزار دره در جنوب کوه صفه، دره‌ای واقع شده است که به خط الراس آن که در حدود ۲۰۰۰ متر ارتفاع دارد «گردنه باد» می‌گویند. موقعیت توپوگرافی این گردنه به صورتی است که در شمال و جنوب آن ارتفاعات کوه صفه و کوه مشرف به سپاهان شهر قرار دارد با توجه به این که بادهای اصفهان عموما غربی ـ شرقی است، جریان باد در این نقطه متمرکز شده و شدت بیشتری پیدا می‌کند و در تمام فصول سال به ویژه پائیز و بهار باد با شدت زیادی در این منطقه می‌وزد، به همین دلیل این نقطه به گردنه باد مشهور شده است.

منابع و جاذبه های تاریخی ـ فرهنگی

کوهستان صفه از دوران باستان تا امروز مورد استفاده حکومتها، مردم و گروه‌های خاص بوده است به همین دلیل آثار و بقایای نسبتا زیادی از زمانهای قدیم در گوشه و کنار آن به جای مانده که مهمترین و ارزشمندترین عناصر موجود در محدوده طرح به طور خلاصه عبارتند از:

قلعه شاهدز ( قلعه دیو )

قلعه اصلی شاهدز در بلندترین نقطه کوه و در شمال غربی آن قرار دارد. اگرچه داستان سرگذشت قلعه شاهدز در طول قرنها و به طور مکرر در کتابهای تاریخی نقل شده است ولی تا همین اواخر کسی به درستی نمی دانسته است که شاهدز در کجا و در بالای کدام کوه از کوه‌های متعدد اطراف اصفهان قرار داشته است. در حدود نیم قرن پیش دو تن از پژوهشگران اصفهان (کارو میناسیان، محمد مهریار) به طور مجزا و با فاصله‌ای اندک از یکدیگر این نظریه را مطرح ساختند که شاهدز معروف تاریخی همین «قلعه دیو» افسانه‌ای کوه صفه است.

دلایل انتخاب مکان شاهدز

کوه صفه اصولا از نظر ساختار زمین‌شناسی کوهی است سرسخت، خشن و صعب العبور، همین ویژگی یکی از دلایل انتخاب کوه صفه برای مقاصد نظامی و دفاعی در دوران قدیم بوده است.

بنیانگذاران و سازندگان اولیه قلعه شاهدز، بناها، راه‌ها، و استحکامات قلعه را چنان طراحی کرده بودند که کسی نتواند به درون آن راه پیدا کند. آنان با استفاده از پرتگاه‌ها، و دیواره‌های کوه و تراشیدن برخی نقاط و ساختن دیوارهای متعدد در نقاط مختلف ، عمده راه‌های دسترسی و نفوذ به قلعه را مسدود کرده بودند. اما در سالهای اخیر با احداث راه‌های جدید و اصلاح مسیرهای دشوار، راه‌های صعود به ارتفاعات کوه و دسترسی به آثار طبیعی و تاریخی کوهستان صفه آسان‌تر و شناخته‌تر شده است.

استحکامات دفاعی و نظامی

در تمام دامنه‌های اطراف کوه صفه با استفاده از دیواره‌ها و صخره‌های طبیعی و نیز با ایجاد تأسیسات دست ساخت و تراشیده، مجموعه‌ای از دیوارهای دفاعی، دروازه‌های ورودی، برجهای دیده‌بانی، انبارهای آذوقه و وسایل جنگی و مانند این‌ها به وجود آمده که بقایای آن‌ها در نواحی مختلف کوه باقی مانده است. از مهمترین آثار به جا مانده و قابل تشخیص این استحکامات می‌توان به ۶ دروازه، حدود ۲۰ برج نگهبانی، دیوار بزرگ، دیوارهای کوچک حفاظتی، قلعه کوچک سنگی اشاره کرد.

تاسیسات حفظ آب و آبرسانی قلعه

با توجه به شرایط نسبتاً خشک کوهستان صفه و موقعیت نظامی و دفاعی قلعه شاهدز، موضوع تأمین و حفظ آب در تمام طول سال، یکی از نیازهای حیاتی ساکنان و محافظان قلعه به شمار می‌رفته است، به همین منظور برای استفاده از آب باران و چشمه‌های کوچک موجود در گوشه و کنار کوه تمهیدات و تاسیساتی برای گردآوری و نگهداری آب ایجاد کرده بودند. برخی از بقایای این تاسیسات به صورت بندهای آبگیر، حوض ها، حوضچه ها و مسیرهای هدایت (تنبوشه) بجا مانده است. محل سد آبگیر اصلی قلعه در دره غربی کوه صفه بازسازی شده است.

موقعیت عناصر و ارکان تشکیل دهنده قلعه

قلعه شاهدز در اصل به عنوان یک شهرک نظامی و دفاعی عمل می‌کرده است و دارای استحکامات و تاسیسات متعدد بوده است که مهمترین ارکان آن را عناصر زیر تشکیل می داده است:

ستاد مرکزی قلعه (ارک) واقع در شمال شرقی قله صفه

در سمت جنوب و شرق، بقایای چندین سربازخانه

در سمت غرب آثار انبارها و تاسیسات دیگر

در نواحی دورتر آثار برجهای نگهبانی، دروازه‌ها، دیواره‌های دفاعی، بندهای آبگیر در پیرامون قلعه

مهمترین بخش قلعه شاهدز همان قلعه مرکزی (ارک) است که مشهور به قلعه دیو است و در قله شمال شرقی کوه صفه قرار دارد و از دور دست نشانه‌های آن دیده می‌شود. به نظر می‌رسد که برای ساختن این قلعه محوطه بالای قله را مسطح کرده و به صورت صفه درآورده‌اند. محوطه قلعه ارک حدود ۵۰ متر در ۲۰۰ متر وسعت دارد که از طرف شمال و شرق مشرف به پرتگاه است و از طرف جنوب و غرب با دیوارهای متعدد دفاعی محصور شده است. دسترسی به این قلعه از جبهه شمالی به علت وجود صخره‌های کاملاً عمودی غیرممکن بوده است.

و در مسیرهای دیگر هم با ایجاد موانع و دیوارهای سدکننده و قلعه‌های نگهبانی راه وصول به قلعه را مسدود کرده بودند. برای رسیدن به قلعه شاهدز بهترین مسیر در حال حاضر از راهی است که به صورت مارپیچ در جبهه شرقی کوه تا محل چشمه گل زرد ایجاد کرده‌اند و از آن جا با دور زدن کوه و صعود از جبهه غربی می‌توان به محل شاهدز رسید. به موجب مطالعات و مشاهدات میدانی «کارومیناسیان» که به تفصیل در کتاب (شاهدز) بیان شده است بقایای اصلی قلعه شاهدز شامل این عناصر است ـ ارک، اقامتگاه فرماندهان، سربازخانه شرقی، سربازخانه غربی، قلعه‌های دیده‌بانی، دیوار بزرگ دفاعی، انبارها، دروازه‌ها (۶ باب) برج‌های نگهبانی (حدود ۲۰ برج‌) آب بند اصلی، آب بندهای فرعی، چاه، حوض‌ها و سایر تاسیسات ناشناخته دیگر برای تامین مصالح قلعه به طور عمده از سنگ، خاک، آهک و گچ استفاده شده است.

درباره نویسنده

پست های مشابه

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *